Cần đánh giá toàn diện hơn đối với người nhận con nuôi

Luật Nuôi con nuôi hiện hành sau nhiều năm thực hiện đã góp phần tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động chăm sóc, bảo vệ trẻ em. Tuy nhiên, thực tiễn cũng phát sinh nhiều tình huống đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện các quy định để phù hợp với yêu cầu mới.

Tại buổi khảo sát, các đại biểu đã tập trung trao đổi về quy trình xem xét người nhận con nuôi, trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền và những tiêu chí cần được bổ sung trong dự thảo luật.

Theo ông Phan Đăng Kiên - Phó Cục trưởng Cục Hành chính tư pháp (Bộ Tư pháp), hiện nay việc xem xét người nhận con nuôi không nên chỉ dừng lại ở các điều kiện pháp lý cơ bản mà cần đánh giá toàn diện hơn về điều kiện kinh tế, môi trường sống, khả năng chăm sóc và giáo dục trẻ. Trong trường hợp có nhiều gia đình cùng đủ điều kiện nhận nuôi một trẻ em, cơ quan có thẩm quyền phải có căn cứ để lựa chọn gia đình phù hợp nhất, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ.

Ông Phan Đăng Kiên - Phó Cục trưởng Cục Hành chính tư pháp (Bộ Tư pháp) phát biểu ý kiến (ảnh: Khánh Toàn)

Thực tế cho thấy có những trường hợp sau khi hoàn tất thủ tục, người nhận con nuôi thay đổi nguyện vọng do những nguyên nhân khách quan. Điều này đặt ra yêu cầu cần có cơ chế đánh giá, thẩm định kỹ lưỡng hơn trước khi ban hành quyết định giao nhận trẻ.

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là vai trò của các chuyên gia trong quá trình giải quyết hồ sơ nuôi con nuôi. Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, quy định hiện hành chưa tạo được cơ chế để các chuyên gia tâm lý, xã hội học hay công tác xã hội tham gia đầy đủ vào hoạt động này.

Trong khi đó, kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy việc lựa chọn gia đình nhận nuôi thường được thực hiện thông qua quá trình đánh giá đa chiều với sự tham gia của các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Đây được xem là giải pháp giúp cơ quan có thẩm quyền có thêm cơ sở khách quan để đưa ra quyết định phù hợp nhất cho trẻ.

“Chính vì vậy, một trong những định hướng lớn của dự thảo luật lần này là nghiên cứu đưa hoạt động công tác xã hội vào quy trình nuôi con nuôi. Nhân viên công tác xã hội không chỉ hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ mà còn tham gia đánh giá điều kiện gia đình, hỗ trợ tâm lý cho trẻ em và các bên liên quan trước, trong và sau quá trình nhận nuôi” ông Phan Đăng Kiên đánh giá.

Giám đốc Trung tâm Bảo trợ Xã hội Tây Ninh Cao Thị Ngọc Hân đưa ra những khó khăn thực tiễn trong hoạt động nhận nuôi con nuôi (ảnh: Khánh Toàn)

Từ góc độ đơn vị trực tiếp chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, bà Cao Thị Ngọc Hân – Giám đốc Trung tâm Bảo trợ Xã hội Tây Ninh cho rằng Trung tâm Bảo trợ xã hội có thể bảo đảm nguồn nhân lực để thực hiện các nhiệm vụ được giao liên quan đến nuôi con nuôi. Tuy nhiên, đối với việc quản lý dữ liệu và hồ sơ, cần có sự phối hợp đồng bộ với hệ thống quản lý của cơ quan công an và UBND cấp xã để bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả.

Bà Hân cũng nêu thực tế về khoảng cách tuổi giữa người nhận nuôi và người được nhận làm con nuôi. Theo bà, quy định hiện nay về điều kiện tuổi tuy đáp ứng yêu cầu pháp lý nhưng trong một số trường hợp có thể chưa thực sự phù hợp về mặt thực tiễn và tâm lý xã hội, cần được tiếp tục nghiên cứu, đánh giá.

Hướng tới quy trình nhân văn, lấy trẻ em làm trung tâm

Phát biểu tại buổi làm việc, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc đánh giá cao những ý kiến đóng góp từ địa phương và cho biết qua khảo sát đã xuất hiện nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện trong dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi).

Theo Thứ trưởng, ngoài các điều kiện mang tính pháp lý bắt buộc, cần nghiên cứu thêm những điều kiện bổ trợ để đánh giá toàn diện hơn đối với chủ thể nhận con nuôi. Đây là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi quyết định nhận nuôi không chỉ tạo lập một quan hệ pháp lý mà còn tác động trực tiếp đến cuộc sống và tương lai của trẻ em.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc đánh giá cao những ý kiến đóng góp của các đại biểu (ảnh: Khánh Toàn)

Một vấn đề khác được đặt ra là cần nghiên cứu các quy trình riêng đối với từng nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. “Thực tế cho thấy trong nhóm trẻ em được giới thiệu làm con nuôi có những trường hợp phát triển bình thường, nhưng cũng có những trẻ em bị khuyết tật, mắc bệnh hoặc cần sự hỗ trợ đặc biệt” Thứ trưởng Ngọc nói.

Việc xây dựng các quy trình riêng phù hợp với từng nhóm đối tượng sẽ giúp trẻ em được tiếp cận các điều kiện chăm sóc tốt hơn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các gia đình nhận nuôi trong quá trình hòa nhập và chăm sóc trẻ.

Đáng chú ý, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho rằng cần nghiên cứu xây dựng cơ chế để các bên có thời gian tiếp xúc, tìm hiểu và được hỗ trợ tâm lý trước khi quyết định nhận nuôi.

Theo hướng tiếp cận này, việc giao nhận trẻ không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần mà là cả một quá trình chuẩn bị về tâm lý, tình cảm và trách nhiệm của các bên liên quan. Sự hỗ trợ của bên thứ ba, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia tâm lý và công tác xã hội, có thể giúp giảm thiểu những rủi ro phát sinh sau khi hoàn tất thủ tục nhận nuôi.

Bên cạnh đó, đoàn công tác cũng ghi nhận nhiều ý kiến liên quan đến trách nhiệm của các cơ sở bảo trợ xã hội, các cơ sở nuôi dưỡng công lập và ngoài công lập. Hiện nay, pháp luật chưa có những quy định thật sự rõ ràng về quyền hạn, trách nhiệm của các đơn vị này trong quy trình nuôi con nuôi, dẫn đến việc áp dụng ở mỗi nơi còn khác nhau.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc, dự thảo luật cần quy định cụ thể hơn trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong toàn bộ quy trình từ giới thiệu trẻ em, thẩm định hồ sơ, hỗ trợ các bên cho đến theo dõi sau khi hoàn tất việc nhận nuôi. Điều này nhằm hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, kéo dài thời gian giải quyết hoặc phát sinh những khoảng trống trong công tác quản lý nhà nước.

Một xu hướng khác đang được nghiên cứu là số hóa toàn bộ quy trình, thủ tục nuôi con nuôi. Khi cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định cho nhận con nuôi, dữ liệu sẽ được cập nhật vào hệ thống dữ liệu dùng chung. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tăng tính minh bạch, tạo điều kiện cho việc theo dõi, kiểm tra và bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong suốt quá trình phát triển.

Đối với nhóm ý kiến, đóng góp của các đại biểu, Thứ trưởng cho biết sẽ xem xét, đánh giá tính phù hợp, từ đó có cơ sở để giúp Tổ soạn thảo hoàn thiện Luật nuôi con nuôi (sửa đổi).

Dịp này, Đoàn công tác của Bộ Tư pháp đã tặng quà đồng thời đi thăm hỏi các cháu bé là hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đang được Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Tây Ninh cưu mang, nuôi dưỡng.